خانه / شایعات و شبهات / شهربانو به عنوان مادر امام سجاد (ع) ،افسانه یا حقیقت

شهربانو به عنوان مادر امام سجاد (ع) ،افسانه یا حقیقت

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع : شهربانو به عنوان مادر امام سجاد (ع) ،افسانه یا حقیقت

بخش تهیه کننده : پژوهش های تاریخی

استاد ارائه دهنده: جناب آقای رستمی

1

هویت مادر امام سجاد، در طول تاریخ، ابداً مورد مناقشه نبود. تقریباً همه علمای شیعه و سنی در این باره معتقدند که مادر امام چهارم شیعیان، (علی بن الحسین زین العابدین –امام سجاد- علیه السلام)، یک شاهزاده خانم ساسانی بود که در فتح ایران به دست عرب، به اسارت درآمد و به همراه غنائم، به مدینه فرستاده شد و آنجا حضرت علی (علیه السلام) مانع از فروخته شدن این شاهزاده خانم شد، و حضرت این دختر را به منزل خود برده و سرپرستی او را بر عهده گرفتند. مدتی بعد، امام حسین (علیه السلام) و این دختر ازدواج کردند، و امام سجاد (علیه السلام) حاصل این وصلت است.

نام مشهور این دختر، شهربانو (شهربانویه) است. هرچند منابع تاریخی، نام‌ها و القاب دیگری هم برای او ذکر کردند. از جمله شهبانو، شاه‌آفرید، غزاله، سلافه و… لیکن با وجود این القاب متعدد، منابع تاریخی در این نکته مشترک اند که وی یک شاهزاده ساسانی بود.


اکنون نگاهی به اسناد شیعه می‌اندازیم:

۱) شیخ مفید (متوفای ۴۱۳ هجری) در الارشاد، نه به صورت خبر، بلکه به عنوان عقیده می‌نویسد که مادر علی بن الحسین زین العابدین (امام سجاد)، شهربانو دختر یزدگرد فرزند شهریار فرزند کسری بود:

  • « و الإمام بعد الحسین بن علی ع ابنه أبو محمد علی بن الحسین زین العابدین ص و کان یکنى أیضا أبا الحسن و أمه شاه زنان بنت یزدجرد بن شهریار بن کسرى و یقال إن اسمها شهربانو».
  • سند : شیخ مفید، الإرشاد، انتشارات کنگره جهانى شیخ مفید قم، ۱۴۱۳ هجرى قمری، ج ۲، ص ۱۳۷-۱۳۵

۲) ابن داود حلى از بزرگترین حدیث شناسان شیعه در قرن ۸ هجری، و از بزرگان علما در زمینه رجال الحدیث، می‌نویسد که مادر امام سجاد (علیه السلام)، شهربانو نام داشت، و در زمانی که امام کودک بودند، شهربانو از دنیا رفتند:

  • «و کان والدته شهربانویه و قد توفیت و هو طفل
  • سند : ابن داود حلى، رجال ابن داود، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ هجرى قمرى‏، ص ۳۷۲

۳) ابن شهرآشوب مازندرانى از علمای بزرگ شیعه، متوفای ۵۸۸ هجری، در کتاب «مناقب آل ابی طالب» می‌نویسد که مادر امام سجاد (علیه السلام)، یک شاهزاده ساسانی می‌داند و این حرف را صحیح می‌داند:

  • «لقبه زین العابدین و سید العابدین و زین الصالحین و وارث علم النبیین و أمه شهربانویه بنت یزدجرد بن شهریار الکسرى و یسمونها أیضا شاه‏زنان و جهان بانویه… و قالوا شاه زنان بنت شیرویه بن کسرى أبرویز و الصحیح هو الأول.»
  • سند:ابن شهرآشوب مازندرانى، مناقب آل أبی طالب، مؤسسه انتشارات علامه قم، ۱۳۷۹ هجرى قمری، ج ۴، ص ۱۷۶

۴) علامه مجلسی در بحارالانوار به عنوان عقیده (نه به عنوان خبر) بر همین مسئله (که شهربانو مادر امام سجاد، یک شاهزاده ساسانی بود) تأکید میکند:

  • « کَانَ لِلْحُسَیْنِ ع سِتَّهُ أَوْلَادٍ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ الْأَکْبَرُ کُنْیَتُهُ أَبُو مُحَمَّدٍ أُمُّهُ شَهْرَبَانُ بِنْتُ کِسْرَى یَزْدَجَرْد»
  • سند: علامه مجلسى، بحار الأنوار، بیروت:مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ ه.ق، ج ۴۵، ص ۳۲۹؛ ج ۴۶، ص ۱۲.

۵) على بن عیسى إربلى متوفای ۶۹۳ هجری از بزرگان شیعه نیز بر این نکته ابراز عقیده میکند.

  • سند: على بن عیسى إربلى، کشف الغمه، ۲ جلد، چاپ مکتبه بنى هاشمى تبریز، ۱۳۸۱ هجرى قمری، ج ۲، ص ۱۰۵

۶) همچنین امین الاسلام فضل بن حسن طبرسى، متوفای ۵۴۸ هجری، در کتاب إعلام الوَری

  • سند: فضل بن حسن طبرسی، إعلام الورى، دار الکتب الإسلامیه تهران، ص ۲۵۶

۷) شیخ ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی رازی، متوفای ۳۲۹ هجری، در کتاب «الکافی» که از مهم‌ترین منابع حدیثی شیعه است، از روی عقیده می‌گوید که مادر امام سجاد، (ملقب به) سلامه،‌ دختر یزدجرد و از شاهزادگان ساسانی بود.

هرچند روایت (خبر) ـی که شیخ از باب نمونه می‌آورد از جهت سندی ضعیف است، ولی این لزوماً به معنی تضعیف عقیده شیخ نیست. چه اینکه وی چه بسا به احادیثی دست یافت که از جهت اختصار از ذکر آن ابا کرد.

  • «بَابُ مَوْلِدِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْن، وُلِدَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع فِی سَنَهِ ثَمَانٍ وَ ثَلَاثِینَ وَ قُبِضَ فِی سَنَهِ خَمْسٍ وَ تِسْعِینَ وَ لَهُ سَبْعٌ وَ خَمْسُونَ سَنَهً وَ أُمُّهُ سَلَامَهُ بِنْتُ یَزْدَجَرْدَ بْنِ شَهْرِیَارَ بْنِ شِیرَوَیْهِ بْنِ کِسْرَى أَبَرْوِیزَ…».
  • سند: شیخ کلینى، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۶۵. ج ۱، ص ۴۶۶.


۸) شیخ طوسی
متوفای ۴۶۰ هجری در کتاب التهذیب، به صورت عقیده می‌گوید که مادر امام سجاد، شاهزاده ساسانی بود:

  • «هُوَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ زَیْنُ الْعَابِدِینَ وَ إِمَامُ الْمُتَّقِینَ کُنْیَتُهُ أَبُو مُحَمَّدٍ وُلِدَ بِالْمَدِینَهِ سَنَهَ ثَمَانٍ وَ ثَلَاثِینَ مِنَ الْهِجْرَهِ وَ قُبِضَ ع بِالْمَدِینَهِ سَنَهَ خَمْسٍ وَ تِسْعِینَ وَ لَهُ یَوْمَئِذٍ سَبْعٌ وَ خَمْسُونَ سَنَه وَ أُمُّهُ شَاهْ زَنَانُ بِنْتُ شِیرَوَیْهِ بْنِ کِسْرَى أَپَرْوِیزَ وَ قَبْرُهُ بِبَقِیعِ الْمَدِینَهِ».
  • سند: شیخ طوسى، التهذیب، تهران: دار الکتب الإسلامیه تهران، ۱۳۶۵. ج ۶، ص ۷۷.


۹) فخر الدین‏ طریحى
از بزرگان شیعه در قرن سوم، نیز در مجمع البحرین بر این امر اشاره می‌کند.

  • سند: طریحى فخر الدین، مجمع البحرین، تهران‏: کتابفروشى مرتضوى‏، تحقیق: سید احمد حسینى، ‏۱۳۷۵. ج‏۶، ص ۳۵۱؛ ج‏۲، ص ۹۵.

در این زمینه روایات بسیاری نیز وجود دارد که از به دلیل رعایت اختصار، از ذکر آن پرهیز می‌کنیم. بلکه سعی کردیم به علمای شیعه که بر این امر گواهی داده اند اشاره کنیم. روشن است که در کنار هم قرار گرفتنِ عقائد علمای شیعه در این زمینه، اگر نشانگر اجماع نباشد، لااقل بسیار نزدیک به اجماع است.

6

اکنون به اسناد اهل تسنن مراجعه میکنیم

گذشته از این، در منابع اهل تسنن هم چنین امری مورد قبول بسیاری از بزرگان بوده است.

۱) ابوالفتح برهان الدین الخوارزمی (مشهور به المُطَرِّزى)المتوفای ۶۱۰ هجری در کتاب «المغرب فی ترتیب المعرب» در بیان نسب‌ها، شهربانو شاهزاده ساسانی را همسر حسین بن علی (علیه السلام) و مادر زین العابدین علی بن حسین معرفی می‌کند.

  • سند: ابوالفتح برهان الدین الخوارزمی، المغرب فی ترتیب المعرب، نسخه موقع الاسلام، ج ۳ ص ۲۰۹


۲) همچنین بیهقی در «لباب الانساب» نظرات بزرگانی از اهل تسنن را می‌آورد، از جمله نظر ابوحیان التوحیدی، زبیر بن بکار، هشام بن محمد، أبو الحسن محمد بن القاسم التمیمی و… را که معتقدند مادر علی بن حسین زین العابدین، شهربانو دختر یزدگرد بود.

  • سند: لباب الأنساب والألقاب والأعقاب، نسخه الوراق، ص ۲۱


۳) حتی محمد بن أبی‌بکر الانصاری البری می‌گوید:

  • «(علی بن حسین) زین العابدین وکان أفضل بنی هاشم بعد علی والحسین، وأمُّه فارسیه، معروفه النسب، واسمها سلافهُ بنت یزدجرد بن شهریار بن کسرى أنوشروان.» یعنی علی بن حسین زین العابدین، برترین و با فضیلت‌ترین فرد در بین بنی هاشم بعد از علی و حسین است. و مادرش ایرانی و اصل و نسبش معروف بود. نامش (لقبش) سلافه دختر یزدگرد فرزند شهریار فرزند کسری فرزند انوشیروان بود.
  • سند: محمد بن أبی بکر الانصاری البری، الجوهره فی نسب النبی وأصحابه العشره، ص ۲۸۷


و اما نقدها 

برخی معتقدند که شهربانو مادر امام سجاد (علیه السلام) نیست. بلکه این قضیه تنها یک افسانه است. دلایلی که اینان برمی‌شمارند از این قرار است:

اول) این قضیه حاصل دروغ بافی جریان شعوبیه (جریان ملیگرای ایرانیِ ضد عرب در سده‌های نخست هجری) است.

پاسخ:
این حرف تنها یک ادعا است (نه دلیل). از سویی می‌بینیم که امثال شیخ مفید، شیخ طوسی، شیخ کلینی، فخرالدین طریحی، فضل بن حسن طبرسی، ابن داود حلی، ابن شهرآشوب و… ابداً ارتباطی با جریان شعوبیه نداشتند. همچنین بزرگانی از اهل سنت و راویانی از قوم عرب اعتقاد داشتند که مادر امام سجاد، شاهزاده ای ساسانی بود. یقیناً این افراد شعوبی نبودند.


دوم) ایراد دیگری که به این موضوع گرفته می‌شود اینکه یزدگرد سوم در زمانی که از سپاه عرب شکست خورد، نوجوان و یا نهایتاً جوانی کم سن و سال بود. ممکن نیست که دختری به سن و سال و به نام شهربانو داشته باشد.

پاسخ:
اولاً در منابع تاریخی، شهربانو دختر یزدگرد نامیده شده است (نه یزدگرد سوم). ممکن است یزدگرد پدر شهربانو یک شاهزاده ساسانی بوده باشد (که چنین هم بود).
برخی از منابع هم او را دختر شیرویه و نوه خسروپرویز معرفی کرده اند. این اختلافات در نام پدر شهربانو وجود دارد و عادی است. چه اینکه راویان و حدیث‌شناسان اطلاع چندانی از تاریخ دقیق ساسانیان نداشتند.
پس قدرِ متقّن این است که شهربانو دختر یزدگرد یک شاهزاده ساسانی بود (و لزوماً دختر یزدگرد سوم نبود). به فرض هم اگر دختر یزدگرد سوم بوده باشد، باز هم ایرادی ندارد. چه بسا یزدگرد سوم زود ازدواج کرده بود و در سن جوانی، دختری خردسال به نام شهربانو داشت.

نتیجه :

بنابر اسناد تاریخی، از منابع شیعه و سنی، مادر امام سجاد، شهربانو نام داشت. پدر شهربانو هم یزدگرد نام داشت که یک شاهزاده ساسانی بود (و ممکن است با یزدگرد سوم متفاوت باشد. اما این از اصل ماجرا چیزی کم نمی‌کند و مادر امام سجاد بنا بر اسناد، یقیناً یک شاهزاده خانم ساسانی بود.)

نکته آخر:

امامت از دید شیعه، یک امانت الهی است و ربطی به خون ایرانی و یا خون عربی ندارد.

 

 

 

 

درباره faez

دوباره امتحان کنید

photo_2016-11-12_02-09-15

دروغ و شایعه سلاح همیشگی ملحدان

دروغ و شایعه سلاح همیشگی ملحدان دروغ اول: نویسنده کلمه اباعبدالله به امام حسین ترجمه …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked

به کانال باور باران بپیوندید


کلیک کنید